Oruç kimlere farz?

Ramazan orucu, akıllı, ergen, gücü yeten ve özrü bulunmayan her Müslümana farzdır. Kadın ve erkek aynı borçtadır. Oruç, imsaktan akşam ezanına kadar yeme, içme ve cinsel ilişkiden uzak durmaktır. İmsak ve iftar saati şehre göre değişir. Namaz vakitleri ve Ramazan sayfaları o saati gösterir. Niyetin nasıl kurulacağı sahur ve oruç niyeti sayfasında, iftar sözü iftar duaları sayfasındadır.

Farz olan kimse

Ergenlik, erkek ve kadında buluğla başlar. Yaş için on iki ile on beş arası fiilen değişir. On beş yaşına gelen, buluğ alameti olmasa da Hanefi’de yükümlü sayılır. Akıl sağlığı yerinde olmayan kişi oruçla yükümlü değildir. Baygınlık ve ağır hastalık, o günün hükmünü ayrıca konuşturur. Kısa süreli bayılma, günün çoğunda oruçlu niyeti duruyorsa orucu bozmaz.

Gücü yetmek, açlığa dayanamayacak kadar hasta olmamaktır. Hafif baş ağrısı özür değildir. Hekim “oruç tutma, hastalık ağırlaşır” diyorsa oruç ertelenir. Sonra kaza edilir. İyileşme umudu yoksa ve kişi sürekli hasta veya çok yaşlıysa kaza da düşer, fidye devreye girer. Fidyenin o yılki miktarını Diyanet duyurur. Bu yazı rakam vermez. Çünkü miktar yıla ve ölçüye göre ilan edilir.

Mukim olmak, orucun farz olması için şart değildir. Yolcu da borçludur. Yolcu tutmayabilir. Tutmazsa kaza eder. Tutarsa oruç geçerlidir. Yolculuk, namazın kısaldığı mesafe ve süre ile ölçülür. Hanefi’de yaklaşık doksan kilometre ve en az üç gün süren yolculuk ruhsat verir. Sabah yola çıkacak kişi, gece niyet etmişse orucu bozmaz. Yola çıktıktan sonra orucu bozmak, Hanefi’de özür sayılsa da kerahetten uzak değildir. Tutabiliyorsa tutar.

Tutması haram veya geçersiz olan

Ramazan Bayramı’nın birinci günü ve Kurban Bayramı’nın dört günü oruç tutulmaz. O günler yenir, içilir, namaz kılınır. Nafile diye niyet etmek de o günleri helal kılmaz.

Hayız ve nifas halinde oruç tutulmaz. Tutulsa da geçersizdir. Günler sonra, temizlenince kaza edilir. Hayız, imsaktan sonra başlarsa o günün orucu bozulmuştur. Yine de günün geri kalanında, oruçlu gibi yememek bazı âlimlerin edeb diye andığı bir tutumdur. Hüküm, kazadır. Nifas, doğum kanıdır. En çok kırk gündür. Kan kesilince gusül alınır, oruç ve namaz başlar. Kırk günü aşan kan, istihaze sayılır. O halde oruç tutulur, her namaz için abdest alınır.

Cünüp olmak oruca engel değildir. Sahura cünüp kalmak orucu bozmaz. Gusül, imsaktan sonra alınabilir. Namaz için gusül şarttır. Oruç için niyet ve imsak yeter. Bu ayrım, sabah namazını gusülsüz kılmayı meşru yapmaz. Oruç durur, namaz gusülden sonra kılınır.

Kaza, keffaret ve fidye

Unutarak yiyen, orucunu bozmuş olmaz. Hatırlayınca lokmayı çıkarır ve gününe devam eder. Kasten yemek, içmek ve cinsel ilişki hem kazayı hem, Ramazan’da bilerek yapılmışsa keffareti gerektirir. Keffaret, iki kameri ay ara vermeden oruç tutmaktır. Gücü yetmeyen, altmış fakiri doyurur. Bu, bilerek bozmanın hükmüdür. Unutmak keffaret değildir. Yanlışlıkla su yutmak Hanefi’de kazayı gerektirir, keffareti değil.

Hasta ve yolcu kaza eder, keffaret gerekmez. Gebe ve emziren, kendine veya çocuğa zarar gelecekse tutmaz. Sonra kaza eder. Yalnız çocuk için bozduysa bazı görüşlerde fidye de konuşulur. Hanefi’de gebe ve emziren kaza eder. Fidye, bir daha tutamayacak olan içindir.

Fidye, her gün için bir fakiri doyuracak miktardır. Para veya yiyecek olur. Miktar her yıl açıklanır. Burada lira yazılmaz. Açıklama Diyanet’in o yılki fitre ölçüsüyle birlikte duyurulur. Fitre ile fidye yakın görünür, aynı borç değildir. Fitre, Ramazan’ın zekâtıdır. Fidye, tutulamayan orucun bedelidir. İkisi birden gerekebilir. Fitre için fitre ve zekât yazısına bakın.

Kaza orucu, Ramazan’dan sonra herhangi bir günde tutulur. Peş peşe olmak zorunda değildir. Keffaret orucu peş peşedir. Kaza için niyet, geceye aittir. Ramazan orucunda Hanefi, öğleden önceye kadar niyete ruhsat verir. Kaza, adak ve keffarette niyet imsaktan önce şarttır. Öğlene bırakılmaz.

İmsak, ilaç ve iş

İmsaktan bir dakika sonra yenen lokma orucu bozar. Sahur, imsaktan önce bitirilir. “Ezan okunurken yiyeyim” demek, şehre göre risklidir. Ezan imsakla birlikteyse lokma kesilir. İftar, akşam ezanından önce açılamaz. Güneş batmadan açılan oruç, o gün için bozuktur. Kaza gerekir. Bilerek erken açmak, keffaret tartışmasına girer. İhtiyat, kazayı tutmak ve bir daha ezanı beklemektir.

Göz damlası, Hanefi’de boğaza ulaşmadığı için orucu bozmaz diyen görüş yaygındır. İğne, gıda ve serum hükmünde ise bozar. Ağrı kesici iğne konusunda fetvalar titizdir. Şüphede hekim ve bir ilmihal birlikte sorulur. Bu sayfa her ilacı tek tek ayırmaz. Ağızdan yutulan her şey bozar. Ciltteki krem bozmaz. Diş fırçalamak, su yutulmazsa bozmaz. Macun yutulursa bozar. Misvak daha güvenlidir.

Ağır işte çalışan, oruç tutabilir. Baş dönmesi ve bayılma riski varsa işi bırakıp orucu bozmak, hem canı hem borcu korur. O gün kaza edilir. İşveren, oruçlu işçiyi susuz bırakıp “dayan” diyemez. Kul hakkı, oruç sevabından önce gelir. İşçi de orucu bahane edip işi kasten aksatamaz. İkisi de ölçülüdür.

Çocuk orucu oyun sanıyorsa ve öğlen bayılıyorsa oruç bıraktırılır. Ergen olana farz değildir. Ergen olduktan sonra “daha çocuğum” demek borcu düşürmez. İlk Ramazan’da tutamayan, kaza ile borçlanır. Utanıp hiç tutmamak, borcu büyütür. Her gün bir kaza, bir sonraki Ramazan’dan önce bitecek şekilde planlanır. Üst üste iki Ramazan, kaza dururken girerse, kaza ayrıca durur. Fidye, ancak tutma ümidi kapanmışsa devreye girer. Genç ve sağlıklı kişi fidyeyle Ramazan’ı kapatamaz.

Niyet, sahur ve yol

Ramazan orucuna niyet, imsaktan önce kalptedir. Sahura kalkmak da niyet sayılır. Hanefi’de gündüz, öğleden önceye kadar “bugün oruçluyum” diye niyet yetişebilir. İhtiyat, her gece yenilemektir. Kaza ve adak orucunda niyet geceden şarttır. Öğlene bırakılmaz. Dil ile “yarınki Ramazan orucuna” demek, kalbi uyandırır. Söylenmezse ve kalpte karar varsa oruç olur.

Sahur sünnettir, şart değildir. Sahuru kaçıran oruç tutar. Sahurda yemek duaları okunur. İmsaktan sonra su içmek orucu bozar. İftar, akşam ezanıyla açılır. Güneş batmadan açılan gün, kaza ister. Unutarak yiyen devam eder. Hatırlayınca yemeyi keser. Kasten yemek, Ramazan’da keffarete kadar gider. İlaç, can içinse oruç bozulur ve kaza edilir. Utanıp ilacı ertelemek, orucun maksadını aşar.

Yolcu tutmayabilir. Tutarsa orucu geçerlidir. Tutmazsa gün sayısı kadar kaza yazar. Gideceği yerde on beş günden az kalacaksa seferî ruhsat sürer. On beş gün kalmaya niyet ederse mukim olur, oruç farz gibi tutar. Uçak ve otobüste imsak, bulunulan şehrin değil, o anki konumun hesabına yakındır. Pratik yol, hareket edilen ilin imsakini değil, gidilen şehrin akşamını da kontrol etmektir. Şüphede oruç bir dakika geç açılır, sahur bir dakika erken kesilir.

Hasta, gebe ve emziren, zarar görürse tutmaz. Sonra kaza eder. Bir daha hiç tutamayacak yaşlı, fidye verir. Fidye tutarı bu sayfada yoktur. Diyanet o yılın ölçüsünü açıklar. Fidye, genç ve iyileşecek hasta için kaçış değildir. Onların borcu kazadır. Ramazan girmeden kaza bitirilmeye çalışılır. Bitmezse Ramazan tutulur, kaza ayrıca durur. İki borç birbirine karışmaz.