Fitre ve zekât nedir?

Fitre, Ramazan Bayramı’na girerken verilmesi vacip olan fıtır sadakasıdır. Zekât, belirli bir mal varlığına sahip Müslümanın, o malın üzerinden bir kameri yıl geçince vermesi farz olan paydır. İkisi de malla yapılan ibadettir. Biri oruç ayına, öteki malın yılına bağlıdır. İkisi de fakire gider. Biri ödenince diğeri düşmez. İslam’ın şartları arasında zekât sayılır. Özeti İslam’ın şartları sayfasındadır. Oruçla ilişkisi için oruç kimlere farz yazısına bakın.

Fitre kime vaciptir

Hanefi’de fitre, temel ihtiyaçlarından ve borçlarından fazla nisap miktarı mala sahip olan Müslümana vaciptir. Nisap, zekâtın da eşiğidir. Klasik ölçü, 20 miskal altın veya 200 dirhem gümüştür. Bugünkü karşılığı yaklaşık 80,18 gram altın veya 561 gram gümüş diye ilmihallerde anılır. Gram fiyatı her gün değişir. Bu yüzden “şu kadar lira nisaptır” diye sabit bir cümle kurulmaz. Kişi, borcundan arta kalan parasını o günkü altın gramıyla tartar. Nisabı bulan fitre verir. Bulamayan, fitre ile yükümlü değildir. Yine de verecek kadar az bir yiyeceği varsa vermesi güzeldir. Vacip olan, nisabı bulana yazılır.

Fitreyi, kişi kendisi, ergen olmayan çocuğu ve nafakasını üstlendiği kişi için verir. Baba, küçük çocuğunun fitresini de çıkarır. Zengin olan çocuk, kendi malından verebilir. Misafir ve uzak akraba, nafaka borcu değilse fitreye dahil edilmez.

Vakti, Ramazan’ın girmesiyle başlar ve bayram namazından önce vermek daha faziletlidir. Bayramdan sonraya kalan fitre, vacip olmaktan çıkmaz. İlk fırsatta verilir. Ramazan başında vermek de caizdir. Bayramdan aylar sonra unutulan fitre, kaza niyetiyle ödenir. Düşmez.

Fitre ne kadar ve kime

Miktar, bir kişinin bir günlük doyurucu yiyeceğidir. Buğday, arpa, hurma veya onların bedeli para olur. Türkiye’de Diyanet, her Ramazan başında asgari ve tavsiye edilen bir tutar açıklar. O ilan, o yılın fitresidir. Bu sayfada lira yoktur. Çünkü gelecek yılın fiyatı bugünden yazılırsa yanlış olur. İlanı okumadan “geçen yılki tutar yeter” demek, buğdayın fiyatı değiştiyse eksik ödemeye yol açar.

Fitre, zekât verilebilen yere verilir. Yoksul ve muhtaç Müslüman alır. Anne, baba ve kendi çocuğuna fitre verilmez. Onlara bakmak zaten nafakadır. Eşe verilmez. Kardeşe, yoksulsa verilir. Bir fakire birden çok fitre vermek caizdir. Bir fitreyi birçok fakire bölmek Hanefi’de uygun görülmez. Bir kişiyi bir günlük doyuracak bütünlük bozulmasın diye. Dernek ve müftülük, parayı fakire ulaştırıyorsa vasıta olur. Ulaştırmayıp fonda tutan yere verilen fitre, yerine gitmemiş sayılır. Sorup vermek, makbuz biriktirmekten daha yerindedir.

Zekât kime farzdır

Zekât, Müslüman, hür, akıl sağlığı yerinde, ergen ve nisap miktarı mala tam mülkiyetle sahip olan kişiye, o malın üzerinden bir kameri yıl geçince farz olur. Mal, artıcı olmalıdır. Altın, gümüş, ticaret malı ve para artıcı sayılır. Oturulan ev, binen araba, giyilen elbise ve kullanılan ev eşyası zekâta girmez. Kira geliri getiren dükkânın kendisi değil, biriken kira parası zekâta konudur. Borç, nisaptan düşülür. Net mal nisabın altındaysa zekât yoktur.

Oran, para, altın ve ticaret malında kırkta birdir. Yüzde iki buçuk demektir. Tarım ürününde, sulama şekline göre onda bir veya yirmide bir vardır. Bu sayfa tarım zekâtının her türünü ayırmaz. Maaştan artan ve yıl boyunca nisabın altına düşmeyen para, yıl dolunca kırkta bire tabidir. Ay içinde gelip aynı ay biten ve elde durmayan maaş, ayrıca “maaş zekâtı” diye her ay kesilmez. Yıl sonunda elde kalan bakiyeye bakılır.

Hayvan zekâtı, sayılar ve yaş şartıyla ayrı bir babdır. Şehirde maaşı olan kişi için pratik hesap, altın, döviz, vadeli hesap ve stok malın yıl sonu değeridir. Hisse senedi, ticaret niyetiyle tutuluyorsa piyasa değeri üzerinden kırkta bir konuşulur. Temettü için uzun süre tutulan hisse, bazı fetvalarda farklı değerlendirilir. Şüphede bir ilmihal heyeti sorulur. Bu yazı, banka ürünü tavsiye etmez.

Zekât kime verilir, kime verilmez

Tevbe suresinin 60. ayeti sekiz sınıf sayar. Bugün en çok karşılığı olanlar yoksul, düşkün, borçlu, yolda kalmış ve zekâtı toplayıp dağıtan görevlilerdir. Kalbi İslam’a ısındırılacaklar ve köle azadı, tarihî sınıflardır. Yolda kalan, memleketine dönecek parası olmayandır. Borçlu, borcunu ödeyecek malı olmayan kişidir. Zengin borçlu, zekât almaz.

Verilmeyenler: anne, baba, dede, nine, oğul ve kız. Eş. Zengine. Cami inşaatına, yol, köprü ve ölü kefenine zekât verilmez. Onlar sadaka ile yapılır. Zekât, mülkiyeti fakire geçmelidir. Fakir adına bir yiyecek veya fatura ödenebilir. Doğrudan belediyenin genel kasasına “zekât” diye yatan para, fakire temlik edilmiyorsa zekât yerine geçmeyebilir. Kurumun, parayı belirlenen yoksula ulaştırdığını bilmek gerekir.

Zekât gizli verilebilir. Fitre de öyle. Alanın onurunu kırmamak, ibadetin parçasıdır. “Sana zekât veriyorum” diye ilan etmek mekruhtur. Niyet kalptedir. Alan, bunu hediye sansa da veren zekât diye niyet ettiyse zekât olur. Alanın zekât olduğunu bilmesi şart değildir.

Sadaka ile karışmasın

Sadaka gönüllüdür. Nisap aranmaz. Her gün bir ekmek de sadakadır. Zekât ve fitre ise borçtur. Sadaka, zekât niyeti olmadan verilirse zekât düşmez. Önce borç olan fitre ve zekât ayrılır. Sonra nafile sadaka verilir. Ramazan’da ikisi birden arttığı için karışır. Bir zarfa “fitre”, bir hesaba “zekât” diye not düşmek, niyeti korur.

Zekâtı yıl dolmadan peşin vermek caizdir. Yıl sonunda mal artmışsa fark ayrıca verilir. Mal telef olmuş ve zekât verilmeden nisap bozulmuşsa, o mal için zekât düşer. Bilerek, zekât gününden bir gün önce malı kaçırmak hile sayılır. Hile ile düşürülen zekât, manen borç kalır.

Malın yılı, ilk nisabı bulduğu günden başlar. Kameri yıl, miladi yıldan kısadır. On bir gün kadar erken dolar. Her yıl aynı takvim gününü beklemek, kameri yılı biraz geciktirir. Bir hafta erken vermek, geciktirmekten ihtiyatlıdır. Geciktirmek, fakirin hakkını bekletmektir. Farz, geciktirilerek nafileye dönmez.

Hesabı bilmeyen, bir ilmihal hocasına malını kabaca saydırır. Altın bilezik, çeyrek ve gram altın toplanır. Borç düşülür. Kalan, 80 gram altının o günkü değerine bakılarak nisapla kıyaslanır. Gümüş ölçüsü daha düşük bir eşik verir. Hanefi’de gümüş nisabı da geçerlidir. İhtiyat, daha düşük eşiği esas alıp zekâtı erken bağlamaktır. Zengin sayılmaktan çekinip hiç vermemek, eşiğin altında olan için doğrudur. Eşiğin üstündekini fakir göstermek doğru değildir.